خطای مبنایی در سیاست‌گذاری؛ افزایش عدد، الزاماً افزایش دسترسی نیست

دکتر طاهره چنگیز معاون آموزشی وزارت بهداشت، در این نشست با تأکید بر اینکه مسئله دسترسی مردم به خدمات سلامت، مسئله‌ای بدیهی و تصریح‌شده در قانون اساسی است، گفت: دولت مکلف است دسترسی عادلانه مردم به خدمات سلامت را در تمام سطوح پیشگیری، درمان و توانبخشی فراهم کند؛ اما پرسش اصلی این است که آیا افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، واقعاً ابزار تحقق این هدف است یا نه؟

وی با اشاره به یک خطای اساسی در تحلیل مسئله افزود: این تصور که با افزایش تعداد دانش‌آموختگان پزشکی، دسترسی مردم به خدمات سلامت به‌طور خودکار افزایش می‌یابد، یک اشکال مبنایی در سیاست‌گذاری است. پیش از هر تصمیمی باید مشخص شود مشکل اصلی کمبود پزشک است یا ناتوانی در جذب و نگهداشت پزشک در مناطق مورد نیاز.

معاون آموزشی وزارت بهداشت تصریح کرد: تجربه نشان می‌دهد مشکل اصلی، کمبود مطلق پزشک نیست، بلکه ناتوانی در نگهداشت پزشکان در مناطق محروم است. فارغ‌التحصیلان پس از پایان تعهد خدمت یا دوره طرح، این مناطق را ترک می‌کنند، چراکه هیچ جذابیتی برای ماندن وجود ندارد. این در حالی است که همین نیروها پتانسیل ۳۰ سال خدمت در این مناطق را دارند.

تجربه نشان می‌دهد مشکل اصلی، کمبود مطلق پزشک نیست، بلکه ناتوانی در نگهداشت پزشکان در مناطق محروم است. فارغ‌التحصیلان پس از پایان تعهد خدمت یا دوره طرح، این مناطق را ترک می‌کنند، چراکه هیچ جذابیتی برای ماندن وجود ندارد.

چنگیز با انتقاد از تکیه تاریخی بر نیروهای طرحی و تعهدات اجباری گفت: تأمین نیروی انسانی مناطق کمتر برخوردار عمدتاً با ابزار اجبار انجام شده است؛ تعهداتی شبیه خدمت وظیفه. این مدل، بدون ایجاد مشوق‌های واقعی، به‌تدریج کارایی خود را از دست می‌دهد و حتی منجر به خالی ماندن صندلی‌های تخصصی مورد نیاز کشور می‌شود.

افزایش ظرفیت؛ مفروضه‌ای نادرست برای حل یک مسئله پیچیده

وی افزود: همان‌طور که هیچ ارتش عاقلی امنیت مرزها را فقط به نیروهای وظیفه واگذار نمی‌کند، نظام سلامت هم نمی‌تواند مناطق محروم را صرفاً با پزشکان اجباری اداره کند. ماندگاری نیازمند تفاوت در مدل پرداخت، تسهیلات اقامتی، اشتغال خانواده و امنیت شغلی است.

معاون آموزشی وزارت بهداشت تأکید کرد: این فرض که چون تعداد نیروهای طرحی در حال کاهش است، باید صرفاً با افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو مشکل مناطق محروم را حل کرد، یک مفروضه نادرست است. کلید حل مسئله جای دیگری است؛ در سیاست‌های جذب، نگهداشت و توزیع.

چنگیز با انتقاد از نگاه ساده‌انگارانه اقتصادی به خدمات سلامت گفت: برخی تصور می‌کنند با افزایش تعداد پزشک، خدمات ارزان می‌شود؛ گویی خدمات سلامت کالایی مصرفی مانند برنج یا گندم است. این تحلیل، کاملاً نادرست است. حتی اگر کیفیت کاهش نیابد، افزایش تعداد پزشکان الزاماً به کاهش هزینه‌ها منجر نمی‌شود.

وی توضیح داد: ارائه‌دهندگان خدمات سلامت به سمت خدمات پردرآمدتر حرکت می‌کنند و این روند منجر به افزایش نیاز القایی می‌شود؛ پدیده‌ای که خود یکی از چالش‌های جدی نظام سلامت است.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با ارائه آمار گفت: در حال حاضر حدود ۱۷۴ هزار پزشک در کشور وجود دارد و نسبت پزشک به جمعیت نزدیک به ۲ است. با تداوم روند فعلی و وجود حدود ۷۵ هزار دانشجوی پزشکی، این نسبت به حدود ۲.۷ می‌رسد؛ عددی بالاتر از سقف تعیین‌شده در قانون برنامه هفتم توسعه.

کیفیت آموزش، قربانی تصمیمات شتاب‌زده

چنگیز با هشدار نسبت به پیامدهای آموزشی افزایش بی‌ضابطه ظرفیت گفت: آموزش پزشکی، آموزشی بالینی است و بیش از ۷۰ درصد آن مبتنی بر مشاهده و تمرین عملی است. وقتی تخت بیمارستان، فضای آموزشی و استاد افزایش نمی‌یابد اما ورودی‌ها چند برابر می‌شود، کیفیت آموزش به‌طور اجتناب‌ناپذیر سقوط می‌کند.

وی افزود: هر بیمار ظرفیت نامحدود برای معاینه ندارد. ممکن است برخی دانشجویان حتی فرصت دیدن بیمار را هم پیدا نکنند. در این شرایط، انتظار تشخیص صحیح و درمان مناسب از چنین فارغ‌التحصیلی، غیرواقع‌بینانه است.

این فرض که چون تعداد نیروهای طرحی در حال کاهش است، باید صرفاً با افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو مشکل مناطق محروم را حل کرد، یک مفروضه نادرست است. کلید حل مسئله جای دیگری است؛ در سیاست‌های جذب، نگهداشت و توزیع.

معاون آموزشی وزارت بهداشت در پاسخ به استناد برخی مدافعان افزایش ظرفیت به کلاس‌ها یا فضاهای خالی گفت: بیش از ۷۰ درصد آموزش پزشکی در کلاس درس اتفاق نمی‌افتد. آموزش بالینی را نمی‌توان با نسبت یک استاد به ۴۰ دانشجو جایگزین کرد.

چنگیز با تأکید بر ابعاد انسانی آموزش پزشکی گفت: دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی شش تا هفت سال از بهترین سال‌های زندگی خود را در دانشگاه می‌گذرانند. این دانشجویان به خوابگاه، امکانات رفاهی، نشاط، سلامت روان و زندگی اجتماعی نیاز دارند و این مؤلفه‌ها باید در سیاست‌گذاری دیده شود.

صادرات پزشک افتخار نیست

وی در بخش پایانی سخنان خود هشدار داد: افتخار نخواهیم کرد اگر سالانه ۴ تا ۵ هزار پزشک آموزش‌دیده با هزینه مردم، ناامید شوند و کشور را ترک کنند. صادرکننده پزشک بودن، افتخار جمهوری اسلامی نیست. افتخار ما این است که از بعد از انقلاب کیفیت خدمات پزشکی در کشور ما به حدی خوب بوده که از کشورهای همسایه برای دریافت خدمات درمانی به کشور ما مراجعه می‌کنند.

معاون آموزشی وزارت بهداشت تأکید کرد: افزایش ظرفیت پزشکی صرفاً یک مسئله آموزشی یا صنفی نیست؛ این یک مسئله ملی و راهبردی است که اگر به‌صورت تک‌بعدی دیده شود، هم سرمایه انسانی و هم منابع کشور را با آسیب جدی مواجه می‌کند.